Carta VIII
GALIZA
Benquerida
Emilia:
Falando
agora da Galiza direiche que, así como coido que “los males de España” veñen da
Inquisición e do esganador sistema político-relixioso que se impuxo naquela
época, inclínome a pensar que o problema da Galiza non se debe únicamente a causas exteriores ou
posíbeis colonialismos por parte do centro, senon que ven sobretudo do sistema
familiar. Coido que para chegar á raíz
do que debilita a Galiza hai que
analizar a familia galega, ainda que haxa que analizar tamén con moito cuidado
a repercusión da historia da península no noso país.
Se Isabel a
Católica non se tivese apoderado do reino de Castela e houbese herdado a coroa
a filla do rei, Juana “la Beltraneja”, que era a quen lle correspondía, é cuase
seguro que o reino de Castela e León se tería unido a Portugal e non a Aragón.
As consecuencias desa outra historia “alternativa” terían sido inmensas en
todo, por exemplo na cuestión da língua galaico-portuguesa, pois desa maneira
non se tería imposto a língua castelá, nen na Galiza nen probabelmente no resto
de España. A historia foi como foi, mas para calquer análise que se faga convén
recordar que podía e debía ter sido distinta. Isto é importante. Na historia
dos países, como na das personas, as mudanzas que se impoñen pola forza e de mala maneira non
axudan a evoluir e en xeral fan retroceder e até decair. Non é que se poda
afirmar que, se non fose polas desviacións e brutalidades que houbo na España
do século XV, a historia da Galiza tería sido mellor. Iso non hai maneira de
sabelo, mas tudo parece indicar que nesa unificación arbitraria de España que
se empezou a facer daquela, Galiza quedou arrincoada e esquecida, separada do
seu ámbito natural, “desatlantizada” e tendo que depender para todo dun centro
moi lonxano e indiferente aos seus intereses.
Ti, Emilia,
prantexácheste a cuestión que nestes tempos chamaríamos dos nacionalismos
dentro de España, é dicer, as aspiracións á liberdade, á independencia, á
autodeterminación ou á autonomía dalguns deses países que dende o reinado dos
Reis Católicos forman unha unidade
chamada España. Eses países parece que
nunca estiveron convencidos de todo desa unidade e sempre se sentiron mais ou menos
incómodos dentro dela. Hai e houbo sempre en España países “distintos” do
resto, ou distintos de Castela, ou distintos entre eles e con conciencia desa
diferencia. Prantexácheste o problema e manifestácheste partidaria da España
unificada, que te parecía mais propicia ao adianto. O outro parecíache un
atraso, como pareceulle sempre a tantos e como segue parecéndolle a moitos.
Perguntarás,
Emilia, en qué me vou basear para facer unha análise de como funciona o sistema
patriarcal e como inflúe nas nosas ideas do que é un país, unha patria e unha
nazón. Nos teus tempos era moi pouquiño ou nada o que se escrebera e pensara
sobre o patriarcado (excepto para defendelo e presentalo como a maneira natural
e santa de organizar a familia, a política e sociedade). E nos meus tempos
segue sendo moi pouco ou cuase nada o que se pensou e escrebeu sobre ese tema.
As reivindicacións feministas centráronse na desigualdade entre varóns e
mulleres, biolóxica, psicolóxica, social e de todo tipo, porque iso é o que
salta aos ollos e o que doe. A culpa da inmensa inxusticia que trouxo o
distinto trato que se deu ás mulleres e aos homes, e tamén ao masculino,
considerado superior e mais forte, e ao feminino, considerado inferior e mais
feble, atribuise aos que en apariencia mandaban, que eran os homes. É lóxico,
porque eles eran os perpretadores da inxusticia, os que maltrataban ás mulleres
e os que se beneficiaban da inxusticia, polo menos en apariencia.
Eu tamén
pensaba así, ainda que había pezas que non encaixaban. Até que chegou o momento
en que, analizando a falta de criatividade no mundo e tentando averiguar de
onde podía vir, dado que eu estou convencida de que o debezo de criar é a
principal característica do ser humano e de que toda muller e todo home sinte
esa ansia e non pode achar acougo se non a satisface, empecei a ver que había
que ir moito mais a fondo, e que as diferencias entre mulleres e homes eran só
unha peza dun sistema que imperaba en todo, que era o sistema patriarcal. Estas
son, pois, as miñas reflexións sobre ese sistema que infelizmente está sen
estudar porque nen nos decatamos de que estamos mergullados nel. E déixame que
te diga, Emilia, que eu estou convencidísima de que é o que fai que o mundo
funcione tan mal e que a vida sexa tan inxusta e tan frustrante. E tamén creo
que na Galiza o patriarcado funciona con mais forza que na maioría dos países e
que aí está a explicación de moito do que aconteceu e acontece no noso país.
Isto é o
que ti escrebeches sobre patrias, terras e separatismos en De mi tierra:
[…]¡Qué
otra cosa significa la frecuente confusión del concepto de patria con el
de tierra o región nativa, confusión que aquí se repite tan a menudo en
el lenguaje hablado y escrito!
Galicia
no es sino la tierra, algo íntimo y dulce, algo quizás más caro al
corazón, más necesario para la vida que la misma patria: pero la patria
representa una idea más alta aun, y la patria, para los españoles todos, donde
quiera que hayan nacido, desde la zona tropical hasta el apartado cabo de
Finisterre, es España, inviolable en su unidad, santa en sus derechos.
Conviene
decir que el mal del separatismo es por ahora bien leve en Galicia; que este
pueblo, práctico y serio en medio de su misma postración, no ha dado la menor
señal de que le cruce por las mientes tan peligrosa utopía.
O certo,
Emilia, é que os que, como ti, defenden a unidade de España e a santidade desa
unidade, están trasladando á política o modelo da familia patriarcal e
defendendo sen se decataren unha das bases do sistema patriarcal, que é a de
que os direitos individuais non contan e teñen que seren sacrificados para
conseguir un ben maior e mais valioso, que só pode vir coa “unidade”. Na
familia patriarcal os direitos da muller e dos fillos teñen que ser sacrificados
para que haxa unidade entre eles e o cabeza de familia, que é o pai. Os
direitos déste tampouco existen, porque teñen que seren sacrificados para
conseguir a unidade da Familia, que é o fundamental. No sistema patriarcal hai
sempre unha entidade santa pola que hai que sacrificar tudo e que ten direito a
exixir o martirio e a morte se for preciso, mesmamente por iso, porque é santa,
sen que teña que facer nada para probalo. Se poñemos en lugar da entidade
Familia a entidade Patria temos un calco perfecto.
Non te
asustes, Emilia. Non é que non teña que haber familia nen patria e que non haxa
que crer nesas duas entidades. Pero o que convén aclarar é que tanto as ideas
do que ten que ser a familia como as do que é unha patria, unha nazón ou un
país formáronse dentro do sistema patriarcal e responden a padróns patriarcais.
Convén aclarar tamén que ese sistema se impuxo no mundo dende tempos
inmemoriais facendo crer que era o que querían os deuses. Non é tanto, coido
eu, que maioría das relixións sexan patriarcais como que os que se aproveitaban
do sistema patriarcal fixeron uso das
crencias relixiosas para dominar a sociedade humana e facela funcionar como
querían. O resultado, e en certa maneira a prova de que iso é así, é que o
sistema patriarcal segue tendo tanta forza nas sociedades secularizadas como
nas mais relixiosas, entre outras razóns porque, como está ainda sen analizar
nen entender, non se ten conciencia de
cómo afecta ao tecido e funcionamento da sociedade.
Nengunha
patria é “inviolable en su unidad” e menos ainda “santa en sus derechos”,
Emilia. ¿Por que había de selo? Nen as nais son santas nen as patrias tampouco.
Esas falsas santidades valeron para estabelecer inxusticias e exixir
sacrificios horrendos. Os fillos das nais de carne e óso e os “fillos” das
patrias son os que debían ter o direito a seren ben tratados e a que as nais os
poñan en condicións de viver con independencia. Que é mesmo o contrario do que
se fai. E a ti que tan católica eras direiche que esas santidades nen
cristianas son, ainda que as igrexas cristianas as aproveitaran para facer o
que apetecían. O sistema patriarcal fomenta a idolatría porque en nome dos
ídolos se poden exixir sacrificios e inmolacións. Os verdadeiros santos nunca
exixiron sacrificio nengun e foron eles os que se sacrificaron.
Como te
dixen, eu coido que o patriarcado está moito mais enraigañado na Galiza que en
outros lugares de España e de fóra dela, ainda que un pouco á disimulada. A que
se debe isto non o sei: non sei se foi todo culpa da igrexa ou se poderá haber
outros factores que influiron mais.
Empecemos,
pois, a analizar o sistema patriarcal. O primeiro que convén aclarar é que a
base na que descansa ese sistema, o que impón por riba de todo, non é a
desigualdade entre varón e muller, o sexismo, machismo ou como queramos
chamarlle á discriminación de que son e foron sempre obxeto as mulleres. Isto é
unha parte importante do sistema, un dos instrumentos principais que utiliza,
pero non o fundamental.
O sistema
patriarcal valeu para estabelecer xerarquías e desigualdades e para fixar de
maneira case permanente o mando dos vellos sobre dos novos, das xeracións
anteriores sobre as xeracións presentes e futuras, para controlar dende unha
posición superior os fíos todos da sociedade. O modelo, a célula básica dese
sistema, é a familia patriarcal, que sempre ten as mesmas características;
tanto ten cal sexa o país, a relixión ou a falta dela e incluso o sexo dos que
a forman, porque nestes tempos mais recentes estamos comezando a ver familias
sen matrimonio formal ou creadas por personas do mesmo sexo que se axustan
tanto ou mais que as tradicionais ás normas do sistema patriarcal, ainda que
pareza ilóxico. Por moito que esas novas familias formadas por personas do
mesmo sexo ou por personas que non contraen matrimonio rompan algún dos moldes
tradicionais da sociedade, non rompen para nada o sistema. O mesmo se aplica a
familias laicas que, non obstante, reproducen sen desviarse o modelo
patriarcal.
O patriarcado é unha supraestructura que
utiliza todo, dende as relixións até as diferencias sexuais ou sociais, para
incrustarse mais cada vez na sociedade. E isto se debe sobretudo a que están
sen analizar o seu funcionamento e os valores que impón, que sempre se
adxudican a algunha outra causa. O sistema patriarcal non o vemos porque non
podemos contrastalo con nada; nunca outra cousa vimos e todos nacemos inseridos
nel e sen posibilidade nengunha de quedar fóra. E por iso parécenos natural e
non pensamos que teña culpa de nada.
Sempre se
encontran desculpas para facer o que parece natural en cada momento e sempre
resulta difícil imaxinar algo distinto do que tan natural nos parece. Até que
se aboliu oficialmente a escravitude en moitos países, parecía o mais natural
do mundo e a maioría non se prantexaba problema nengun. E ainda depois de
abolida había moitos que a defendían dicindo que sen iso non se poderían ter
feito moitas das cousas que se fixeron. Para moitos era preciso tela, estivera
ben ou mal dende o ponto de vista ético, porque sen iso non se podía criar
riqueza. Para os que viviran nunha sociedade na que houbera escravos sería case
imposíbel imaxinar unha sociedade na que non os houbera, e iso se aplica tanto
aos amos como aos propios escravos. Os escravos que foran traídos de outros
lugares e que naceran libres saberían que se podía viver de outra maneira e
quererían a liberdade, pero os que xa naceran escravos probabelmente nen terían
unha imaxe do que podería ser viver en liberdade nen terían nostalxia dela e,
se estaban ben tratados, daríalles medo a liberdade e non ter amos que os
protexesen e lles desen o que necesitaban para viver.
Para entender
como funciona o sistema patriarcal o mellor é empezar por entender como
funciona a familia patriarcal, que é o modelo básico que se reproduce logo en
todo o sistema.
A
estructura da familia patriarcal é por esencia xerárquica e baséase no
principio indiscutíbel de que o verdadeiramente importante, o tronco do que
depende todo o demais, é a familia como conxunto, non os seus integrantes. O
tronco poderá ter pólas e follas, pero iso todo son accesorios, complementos,
elementos secundarios. O fundamental é o tronco mesmo. Falábamos de que á
patria se lle concede santidade e de que, mesmo porque é santa sempre, merece
amor, fidelidade, entrega e agradecimento e ten direito a exixir sacrificios e
incluso vidas. Mas iso é unha imitación exacta do que sucede coa entidade
Familia, que tamén é santa sempre e polo tanto hai que sacrificar todo por ela.
Esa santidade intrínseca, que non hai que merecer nen gañar porque xa se ten,
trasládase depois en distintos graos e distintas formas aos integrantes da
entidade, mas só se pode adquirir non desapegándose do tronco e cultivando e
amando a dependencia.
Ás
xerarquías eclesiásticas de todas as relixións e aos que falaron sempre en nome
de autoridades divinas e supraterrenas, víñalles moi ben o sistema patriarcal,
mesmamente porque fomentaba a dependencia eterna e o autoritarismo constante e
duradouro. Para eses intermediarios entre o divino e o humano era mil veces
mais fácil manexar unha cadea de xentes que dependeran para todo dos de
categoría superior, entre os que estaban eles, do que tería sido enfrentarse
con sociedades independentes. Está clarísimo que o sistema sempre foi un
instrumento perfeito para estabelecer mandos e xerarquías inamovíbeis e
desigualdades natas e indiscutíbeis.
E isto da
desigualdade nata, e da superioridade e inferioridade intrínseca e indiscutíbel,
é o que se estabelece, fixa e propaga na familia patriarcal. Desde o momento
mesmo en que vimos ao mundo colocásenos nun nucleo no que xa quedamos inseridos
para sempre na categoría superior ou inferior, segun teñamos nacido varón ou
muller. Quen naza varón pertence ás ramas principais do tronco familiar, ás
únicas capaces de propagar esa familia como tal, porque ao varón correspóndelle
esa tarefa no sistema patriarcal e ten o deber de continuar ese tipo de familia
que se reproduce por vía masculina mediante a transmisión do apelido paterno
aos fillos como mínimo, ainda que esa vía é moito mas forte cando hai
proxenitura masculina con respeito a herdanzas económicas e sociais. Mas
limitándonos ao asunto do apelido, convén sinalar que esa transmisión do
apelido do pai aos fillos é unha das bases mais fortes do sistema; por moitos
avances que as mulleres fagan no terreo da igualdade có outro sexo, non lles
será fácil vencer a desigualdade fundamental, que é a de que o transmisor do
vínculo familiar é o varón e non a muller, e non lles será fácil porque as
outras conquistas non afectan á raíz do sistema e esta sí que afectaría a esa
raíz.
Esta
transmisión do vínculo familiar por medio dos varóns faise principalmente coa
transferencia do apelido paterno, o que significa que a muller, cando casa,
pasa a formar parte da familia do marido e que sua familia deixa de contar nese sentido. Mas tamén faise
de moitas outras maneiras. O feito, por exemplo, de que en moitos lugares sexa
o varón o que ten que velar polas almas dos antepasados con rituais que só pode
facer el xa é abondo para que nas culturas onde o culto aos antepasados é forte
o varón sexa moito mais importante para a Familia que a muller. Esta é a razón
de que se festexe e prefira o nacemento dun varón e non o dunha muller, porque
no sistema patriarcal ao varón correspóndelle un papel principal respeito da
familia e polo tanto de toda a sociedade, e á muller un papel secundario, de
axuda á tarefa do varón.
Se un
O do papel
secundario da muller foi algo que remacharon, asentaron e propagaron todos os que falaron en nome das
relixións, polo menos das mais coñecidas. Era fundamental facelo para soster o
sistema patriarcal, que lles outorgaba o mando que apetecían. Como xa dixen,
Emilia, non sei se o sistema patriarcal se implantou no mundo gracias ás
prácticas relixiosas ou se quedou incrustado nas relixións porque xa estaba
implantado. Pero do que non hai dúbida é de que o apoio foi mutuo. Para falar
da relixión que mellor coñezo, que é a xudaico-cristiana, a interpretación que
as autoridades eclesiásticas fixeron da Biblia para defender o patriarcado non
se ten de pe, a pouco que se analice en que está baseada. As igrexas cristianas
sostiveron sempre que o Deus bíblico implantara o patriarcado no mundo, cando
polo contrario todo o que se pode tirar da Bíblia fai pensar que ese Deus falou do patriarcado
como dunha grande disgracia que afectaría aos humanos, unha plaga deplorabél. E
a interpretación que se fixo dos relatos bíblicos para asentar a idea de que
Deus fixera á muller inferior ao varón e subordinada a el baséase nun
razoamento disparatado e nunha interpretación terxiversante deses relatos. E
así se fixo con todo, porque do que se trataba era de enraizar o sistema
patriarcal, que permitía o abuso e a tiranía, e de aproveitalo para poñerse na
categoría de superiores natos dentro dese sistema.
A familia
patriarcal está pensada para inserir na sociedade, desde o comezo mesmo da vida
até o final, o principio da desigualdade nata e da autoridade absoluta, e iso
faise estabelecendo tamén dende o comezo a desigualdade básica e irreductibel
entre varón e muller e o mando dos pais e dos mais vellos da familia sobre dos
fillos e os mais novos en xeral.
O de que se
dé a preferencia ao varón non é o fundamental do sistema. O esencial é
estabelecer unha desigualdade nata e unha superioridade e inferioridade tamén
natas, pois iso é o que se vai imitar depois no tecido todo da sociedade. Malia
resultar difícil de imaxinar, podería ter sido da outra maneira, que se lle
dese a preferencia á muller, e o sistema tería funcionado igual, porque o
fundamental é o outro, o enraizamento dos dous principios, o da desigualdade e
o da xerarquía nata. Convén insistir na importancia que ten para o sistema o de
que sexan natas, conxénitas, pois que iso quer dicer que non se pode loitar
contra delas e que hai que aceitalas porque non se poden mudar.
As ideas
deterministas son unha das bases do sistema: a idea de que todo o que acontece
no mundo está predeterminado polos deuses e de que o ser humano non ten
liberdade para rexer o seu destino foi inculcada polas xerarquías das relixións
todas.
Esas ideas
deterministas están moi vivas en todas as sociedades de tradición católica,
como é a nosa, onde se predicou e predica que “será o que Deus quera” e onde se
cré que todo o que sucede é porque El o ordena. Non viría mal que eses que
predican, sen fundamento nengun, que todo o que acontece no mundo é por designio
divino e que fan crer aos fieis, na mellor tradición patriarcal, que por moitas
disgracias que lles pasen e por moitas inxusticias que teñan que aturar, todo é
porque ese Pai-Patriarca que está nos ceos lles quere ben e se manda disgracias
e catástrofes é para provar o seu amor, recoñecesen que cativo favor fan a ese
Deus no que din que cren atribuíndolle todo o que anda mal no mundo e na vida
das personas. Non fan favor nengun ao Deus e non fan favor nengun tampouco ao
ser humano, que según esas teorías non pode facer mais nada que obedecer e
aturar porque para outra cousa non val.
Revélase
claramente nestas interpretación das crencias relixiosas tan típicas do sistema
patriarcal un dos elementos
fundamentalísimos dese sistema, que é o de que as autoridades humanas non teñen
nunca culpa de nada. Os efectos típicos do patriarcado son a tiranía e a
irresponsabilidade, e desa combinación non pode sair nada que funcione ben.
Seguiremos
có tema, Emilia.