Carta VII

Benquerida Emilia:

Durante mais de quinientos anos, que é moito tempo, enalteceuse e defendouse todo o que fixeron os Reis Católicos como se defendelos a eles fose defender o honor e a valía de España. En cambio, na interpretación da Historia que se nos contou non se mencionan apenas nen se estudan nen se fai esforzo nengun por entendelas as figuras de Colón, Cortés, Pizarro e Magallanes. Parece como se fosen brutos ineducados e incultos que levaron a cabo unha empresa de valor dubidoso e sen importancia. E isto é tan incomprensíbel que ten que proceder por forza da visión do mundo que se impuxo naquela época e que quedou incrustada na mente e no corazón dos habitantes de España porque nunca se fixo nada para desbotala.

Os descobridores eran ainda homes có espíritu da España anterior, aberta, emprendedora, de espíritu heroico e un pouco noveleira. Isto é o que di J.H. Elliott en Imperial Spain:

A introducción da imprenta en España arredor de 1473 déralle unha difusión enorme aos libros de cabaleiría, e o “Amadís de Gaula”(1508), o máis famoso de todos, era coñecido con detalle por moitos españois que ou o léran ou o sentiran contar ou ler en voz alta. Era natural que unha sociedade impregnada daquelas obras e que cría dun modo conmovedor na veracidade do que nelas se contaba tendera até certo ponto a modelar a sua visión do mundo e o seu código de conducta nas extravagantes ideas popularizadas polos libros de cabaleiría. Nelas abondaban os sucesos extranos e as accións heroicas. ¿Qué mais natural que o misterioso mundo de América dera o teatro para poñer todo aquilo en escea? Está rexistrado que a primeira vez que os homes de Cortés viron a cidade de México lembráronse “dos sucesos encantados que se relatan no libro de Amadís”.

Coa cabeza chea de ideas fantásticas e a coraxe alimentada por nobres exempros dos grandes herois da cabaleiría, os conquistadores ían dispostos a aturar toda clase de traballos e sacrificios según cruzaban selvas e pántanos para chegar ao centro do continente.

Aqueles homes eran loitadores apaixoados, rexos, determinados, desprezadores do perigo, arrogantes e irritábeis, extravagantes e imposíbeis: exemplos seguramente dunha talla sobrehumana, do tipo de home producido pola sociedade nómada e guerreira que habitaba a seca meseta da Castela medieval.

Os descobridores eran homes “medievais”, da España de antes. Mas na época na que lles tocou viver, España xa estaba mudando de forma de ser e de sentir. O espíritu idealista e aventureiro non podía sobreviver no meio das censuras e supresións da Inquisición. O povo non sentiu admiración nen respeito por eles porque seguramente nen se enterou do que estaban facendo nen do que aquilo significaba. Na España dos tempos do descobrimento do novo mundo xa non era posíbel adquirir fama, honor e gloria se non se nacía señor; manchar as mans traballando ou facendo algo que merecera a pena era considerado de xudeus e de herexes, e castigado coa cadea, o tormento, o desprezo e a morte. Nese contexto, ir enfrentarse có descoñecido, saír á procura de outros hourizontes, andar á busca do ouro para traelo á península era xa considerado baixo e ordinario, a pesares de que a procura de ouro e o comercio nel eran propios da España anterior. Na Reconquista había un continuo comercio có metal, as mais das veces en forma de tributos dos mouros aos cristianos, e esa especie de comercio en ouro era, en definitiva, o oficio de El Cid. Di o historiador A. Mackay:

De feito, houbo un forte elemento de continuidade entre a España “medieval” e os primeiros tempos da España moderna e do seu imperio. O desexo polo ouro era tan forte

como sempre...

O desexo poida que seguise igual de forte que antes; seguro que seguía. Mas na España do medo e da inversión de valores e cambio de personalidade empezou a estar mal visto ir procuralo. Collíase e despilfarrábase a eito o que viña, pero sen lle dar mérito e facendo como que non tiña importancia. Gastalo era de “señores”; buscalo e traelo non. Aí empezou o desprezo a facer diñeiro (non a gastalo nen a adquirilo sen traballar) e daí veu tamén o desprezo aos descobridores que ían buscar ouro e mais adiante ao “indiano”. O que marchaba a facer fortuna có seu mérito e o seu traballo despertaba desdén, e talvez ese factor haxa que telo moi en conta ao examinar a historia da Galiza, pois que ser país de emigrantes, de buscadores de ouro e de fortuna, fíxoa ainda máis despreciábel.

A actitude frente aos descobridores que empezou no reinado dos Reis Católicos e que deixou tanta marca que ainda hoxe continúa, era a de que, cando se facía algún descobrimento, os Reis Católicos mandaban axiña aos seus representantes con orde de lles quitar todo aos descobridores. A éstes pagábanlles o mérito meténdoos na cadea cando voltaban. Di o historiador Merriman:

O nomeamento de Bobadilla marca sen dúbida o comezo, por parte da Coroa, de facerse coa administración das Indias. Parece estar claro que o novo gobernador xa ía en contra de Colón antes de chegar alá. O Almirante foi rápidamente aferrollado e enviado a España; e ainda que logo foi libertado e concedéronlle unha entrevista cós soberanos pouco depois de chegar a terra, nunca máis recuperou nada que se parecera nen de lonxe á posición que tiña con anterioridade. Non se lle deu nunca xamais nengunha autoridade de tipo político e fóronlle quitando, cada vez con mais atrevimento, os seus direitos e privilexios.

E di o historiador J.H.Elliott en Empires of the Atlantic World:

A tarefa mais inmediata e apremiante dos que formaban o Consello de Indias depois da conquista de México por Hernán Cortés entre 1519 e 1521 foi a de facer que a esa conquista lle seguise coa maior rapidez posíbel outra conquista, a dos conquistadores da coroa. Era esencial que se lle cortasen as alas a Cortés como antes se lle cortaran a Colón.

Castela apreixou as terras recén descobertas para ela, e tamén a gloria da empresa, a pesares de que nen a entendeu. Baseouse para iso en que ela dera os meios e o permiso para facela, pero o certo é que os meios foron do mais ruin e o permiso concedeuse tarde e con poucas ganas. O mérito e a gloria terían que ser, por xusticia, para os países dos que saíron os marinos, cartógrafos, astrónomos e inventores que fixeron posíbel aquela arriscada e imaxinativa empresa. Aquela expedición que saiu do porto de Palos con “La Gallega” á frente e chegou a terras americanas sen que morrera nengun dos noventa homes con que saíra, o que xa era naqueles tempos un feito inaudito que demostra o ben que estaba pensada, e que, a pesares da ruindade de meios con que contou foi modelo de organización e competencia moi poucas veces igualado e que segue despertando admiración nos que a entenden, non tería sido posíbel sen as carabelas que o inxenio portugués e galego diseñara e construira, sen os coñecimentos que Colón adquirira en Portugal, a onde chegara cuase analfabeto e de onde saiu sabio, e sen a axuda material e moral que lle deron os seus fieis amigos e colaboradores andaluces, os irmáns Pinzón. Os meios e o permiso, calquera podía telos dado. O mérito da empresa tiña que corresponder a lugares desprezados aos que non se lles deu nengun, e eses lugares foron Xénova, Andalucía, Galiza e Portugal.

O pior do asunto foi que, ao ser América para Castela, trasladouse para alá o mesmo tecido pseudorelixioso e tiránico que se extendera pola península. Di J.H.Elliott en Empires of the Atlantic World:

A incorporación das Indias á coroa de Castela tivo inmensas consecuencias a longo prazo para o desenvolvimento da América hispánica. Técnicamente esta sería unha América castelana, non española. A pesares de que os reis de Castela eran tamén reis de Aragón e de que alguns aragoneses participaron nas primeiras etapas da expansión hispánica no Novo Mundo, eran incertos os direitos dos nativos da coroa de Aragón a trasladarse a América e asentar alá. Os textos xurídicos do seculo XVI relativos á exclusión de extranxeiros das Indias eran ambiguos e contradictorios canto á condición exacta de posíbeis emigrantes de Aragón, Cataluña e Valencia.

A historia da colonización do novo mundo tería sido moi diferente se a “madre patria” das Américas tivese sido a España de antes, a verdadeira, e non a España inquisitorial e de espíritu estreito que xurdiu daquela. Tal como foron as cousas, o que se transmitiu ao novo mundo foron mais vicios e brutalidades que cultura e civilización. En nome da relixión, o que se estabeleceu alá foi un sistema copiado do que asentara na península, desalentador e debilitante, atravesado e tétrico. O que se fixo có novo mundo foi escravizalo e desprezalo, por moito que se falase de “protexelo”. Di o historiador Peter Pierson, en Philip II:

A pesares da lexislación que dictaba o contrario, Felipe II dáballes aos españois do Novo Mundo indios para que traballaran para eles, en troques de diñeiro (mentres que para tranquilizar a sua conciencia recordáballes aos señores que debían tratar ben aos indios); e cedeu ainda mais á necesidade de ter cartos firmando novos contratos para o comercio de escravos africanos, considerado inmoral por moitos, pero permitido pola lei.

Mais adiante seguiría a frialdade de sentimento cara a América e a ignorancia do que alá sucedía. Di H.J. Elliott en Empires of the Atlantic World:

Por ignorancia ou por negarse a enfrentar feitos pouco agradábeis, o enfoque que tiñan as Cortes de Cádiz dos indios estaba moi afastado da realidade americana. A concesión nominal do direito a plena cidadanía non aliviou para nada a condición dos indios e mais ben empeorouna.

O abismo entre as elevadas intencións das Cortes de Cádiz e os resultados prácticos das deliberacións só valeron para intensificar a desilusión das poboacións de América, que xa chegado 1810 comezaran a perder a paciencia coa madre patria. Desde os primeiros momentos, a actitude arrogante cós habitantes de América que as Cortes mostraron alienou a aqueles a quen confiaran en atraer.

Os habitantes de América liberáronse mais adiante da tiranía da “madre patria” cando se aburriron do mal governo que se lles impuxo e da indiferencia con que os trataban. Bolívar falaba de ir libertar a España despois de libertar ao seu país. Non se decataba de que o problema de España era que, có tempo e a propaganda do sistema que se fixera, os males xa estaban interiorizados e a cadea mental na que estaba metida parecía xa natural e non se sabía nen se quería saír dela. O medo a quedar “desprotexidos” penetrou moi a fondo e, como sucede nos casos de desánimo e depresión, o malo que se coñece arroupa; non se quer examinar por medo a ter que saír do coñecido e por non querer enfrentarse có descoñecido. Se España quixese entender os erros da sua historia en vez de tapalos sistemáticamente empezaría a descobrir a sua verdadeira personalidade e os seus auténticos talentos, que son moitos, pero non os que se glorificaron, senon os que se ocultaron e desprezaron.

Na próxima carta, Emilia, empezaremos a analizar mais a fondo o que sucedeu na Galiza. Até moi axiña.