Carta V
Benquerida
Emilia:
O reinado
dos Reis Católicos quedou vinculado có comezo dunha época de grande esplendor político e cultural
que culminaría logo no chamado Siglo de Oro. E talvez esté aí unha das
pezas fundamentais da interpretación que se fixo da Historia de España e, por
conseguinte, da Galiza, xa que a Galiza foi parte da España que se formou
daquela.
No reinado dos Reis Católicos empezou un
sistema de governo que criou unha mentalidade e unha maneira de entender o
mundo e de estar nel moi especial. Ese sistema incrustouse facendo uso dos
poderes da Inquisición, que, como levamos visto, non deixaba que nada se lle
escapara.
Ti algunha
vez falas da Inquisición, como cando
dis:
La Inquisición, en el siglo XVIII, había
perdido totalmente sus bríos y su carácter de instrumento político en manos de
los reyes, única base de su poder; y además es cosa ya averiguada, que va
adquiriendo fueros de axioma histórico, que el Santo Tribunal de la Fe nunca
persiguió a escritores, filósofos ni sabios, sino a judaizantes, moriscos,
beatas iluminadas, brujas, embaucadores, y tal cual reo de Estado, verbigracia,
Antonio Pérez. ¿Ni cómo había de partir de la Iglesia el espíritu
anticientífico, cuando las auras de renovación soplaban en los claustros, y monjas
y frailes eran quienes nos traían, con Feijóo el método experimental y las
enseñanzas de Bacón, a las cuales nos había preparado Luis Vives, y con el
Padre Tosca el atomismo? Es bien significativo que entre los impugnadores del
Padre Feijóo y de sus reformas, se contasen muchos más laicos que
eclesiásticos, y que entre sus defensores descollasen monjes como el Padre
Sarmiento y jesuitas como el Padre Isla.
Como foi
sempre costume nos intelectuais españois, destacas que a Inquisición non
perseguía en realidade nen ás ciencias nen ás letras, senón a xudaizantes,
moriscos, praticantes de bruxería e outras malas artes, etc., é dicer, a
hipócritas, mentirosos e xentes de mal viver. Iso, desculpa que te faga notar
que é unha maneira de decidir un asunto molesto sen pensar, e que esa versión á
que das crédito de tan boa gana non se caracteriza nen pola precisión nen pola
verdade histórica.
A verdade
incuestionábel é que a Inquisición perseguiu ferozmente tudo o que supuña coñecimento e saber. Isto é
o que di o historiador medievalista J.N. Hillgarth en The Spanish Kingdoms,
1250-1516:
Os xudeus da península ibérica contribuíran
grandemente tanto á ciencia árabe como aos estudos bíblicos. O traballo de
estudosos conversos na Bíblia Políglota de Alcalá estaba nesa tradición. O
texto dos manuscritos que se usaron para o texto hebreu da Bíblia estabeleceron
o mellor texto do Antigo Testamento hebreu até o século XVIII.
.
Mas o labor
da Bíblia, ainda que estaba patrocinado polo proprio Cisneros, foi axiña
atacado pola ortodoxia, na figura dun dominico que declarou que a Políglota era
obra de xudeus, herexes e tolos. Incluso en Alcalá os estudos hebreus foron
ridiculizados. En 1534 o más importante humanista da época, Juan Luis Vives,
que era descendente de conversos valencianos e escollera viver no extranxeiro
desde que a Inquisición lle queimara os pais na fogueira, recebeu unha carta
desde Alcalá que dicía: “é certo o que dis, que os habitantes da nosa patria
son envexosos e soberbos; engadamos que son bárbaros. Porque o certo é que para
eles ninguén que saiba algo de letras, ainda que sexa modestamente, pode estar
libre de herexías, erros e xudaismo.
O esplendor
de España ficou vinculado aos Reis Católicos porque o reinado deles coincidiu
có descobrimento de outros mundos que lle deron a España un gran imperio
e fixeron dela unha potencia europea e mundial.
O que sempre se discutiu entre historiadores e intelectuais foi cando comezou o
inmenso declive de España e de quen foi a culpa. Non se discute que houbese ese
declive e non se sabe explicar tampouco. Din algúns que a culpa foi dos
Borbones (non ti, polo menos no referente ás artes e letras, que dis que non se
explica a mediocridade na que caíron no século XVIII e seguintes e que non podía
ser culpa dos Borbones que eran afeizoados a elas). Din outros que a decadencia
veu xa cós derradeiros Austrias. Hainos que pensan que xa en tempos de Felipe
II albiscábase o comezo da decadencia e hainos incluso que van tan atrás na Historia na pescuda de
explicacións para os desastres posteriores que chegan a Carlos V. No que
coincide todo o mundo é en que España caeu e nunca más se recuperou, e que algo
moi forte debeu pasar nalgún momento para que sempre estivese tan mal governada
e sen erguer cabeza coma quen di. Como ti dixeches, Emilia, referíndote aos
Austrias:
En tan
grande desventura de la nación española parece verse algo de fatídico, algo
como decreto airado de la enemiga suerte, porque apenas se explica el
agotamiento en cinco sucesiones de una raza real.
Cuando bajó a la tumba el pobre fanático
(Carlos II el Hechizado), resto de la sangre imperial, nos dejaba en tristísima
extenuación, mermado y despoblado el territorio, sangrada en las cuatro venas
la hacienda, perdidas nuestras conquistas, cerrado el ciclo de nuestras
victorias, aniquilados los ejércitos de mar y tierra, anulada nuestra
influencia exterior, y lo que es más grave, entregada España como buena presa a
las potencias europeas, a que por tratados inicuos se repartiesen nuestros
despojos como los sayones las vestiduras de Jesús, y nos enviasen por favor un
príncipe nieto de Luis XIV para reinar aquí, con el funesto sino de iniciar la
dañosa política llamada de familia , modificar profundamente nuestro
carácter nacional, destruir las últimas reliquias de la vieja libertad del
municipio y de fuero, centralizar la administración y extirpar todo lo castizo
que aún conservábamos. Bajo tan tristes auspicios nació el siglo XVIII.
Y no nos
aquejaba solamente la decadencia –hora
es ya de pronunciar la tan discutida palabra-
en el terreno político, militar y administrativo; ni era el único daño
que debíamos llorar el de ver en Italia, en Gibraltar, en Flandes, plegarse
lentamente nuestra bandera, y dentro del reino quedarse yermos los campos y
crecer la yerba en las plazas de las ciudades. Otra virtud más alta iba
retirándose de nosotros; otro jugo más precioso se nos secaba; a la ruina de
nuestro poderío y riqueza se juntaba la de la inspiración y el genio artístico;
la anemia del cuerpo subía al cerebro, y éste oscilaba como un péndulo entre el
delirio y la modorra.
Mas tan
grande foi o peso das propagandas e apoloxías que se fixeron dos Reis
Católicos, e tanto foi o poder psicolóxico e “político” do calificativo
relixioso que se lles otorgou ou que, para sermos máis exactos, se adxudicaron
eles a sí proprios, que non parece que ninguén se atrevera a sospeitar ou
suxerir que tal vez fosen eles os que trouxeron os “males” e implantaron as
bases da famosa decadencia de España. Non hai que esquecer que tiñan un entendimento
da forza da propaganda moi moderno e que
souberon arrodearse de propagandistas cuxo oficio foi o de darlles brillo
atribuíndolles méritos alleos, como cando dixeron que foran eles os que
fundaran La Santa Hermandad, cando quen a pensara e organizara fora xa Enrique
IV. Parte do oficio dos empregados e cronistas de Isabel consistía en rebaixar
os méritos dos que reinaran antes para que así puidera brillar máis ela e tamén
xustificar dalgún xeito a ilexitimidade do seu aceso á coroa. E así exaxerouse
tamén a parte que tivera nos descobrimentos, que foi mínima, e tapáronse os
atrancos que puxo, que foron moitos.
Cando nos
teus escritos e discursos buscas explicacións para aquela decadencia de España
que te preocupaba como a tantos outros intelectuais, dis, por exemplo:
Cierto
que durante el siglo XVIII brillan en España con claro resplandor la crítica
histórica, la historia literaria, la estética teórica, la preceptiva, la
filología. Notemos con esto mismo una señal evidente del cansancio y agotamiento
de nuestra potencia creadora desde fines del XVII: y la potencia creadora es la
cualidad más preciosa de una raza. Llegada la hora de remisión de aquella
sublime fiebre que encendió el magín del espontáneo, lego y descuidado
Cervantes, se reflexionaba, se hacía inventario de las riquezas, se tasaban y
medían las fincas heredadas de nuestros abuelos… y se medían ¡ay! con el compás
del siglo XVIII.
Lo
doloroso es que el siglo XVIII, al proceder al recuento y crisis del pasado, ni
aún supo recoger piadosamente y guardar con veneración sus reliquias. Reservado
le estaba a aquel estrecho y desorientado siglo negar por boca de la erudición
cominera las glorias y hasta la realidad del personaje más simpático y castizo
de nuestra historia, el Cid Campeador, demostradas hoy victoriosamente por una otra erudición más
amplia y sagaz. Con tanta mezquinería –repito la gráfica palabra de Jovellanos-
estaba ya dañada la crítica, ciencia
favorita del período llamado dieciocheno.
O que a mín
me parece é que o Renascimento español non chegou a florecer de todo porque
quedou sen posibilidades intelectuais e espirituais para facelo, por moito que
as tivese físicas, que tampouco as tivo como debía e podía telo feito. Hai unha
constricción e un abafamento da arte, sobretudo da literatura, sempre máis
sensíbel a persecucións e censuras, que se explica polo sistema inquisitorial
que se organizou no século XV e que durou tantos centos de anos. Como ben dis,
Cervantes ficou solitario, unha figura señeira e cuase extranxeira e
inexplicábel en medio do que seguiu. Cervantes parece personificar unha maneira
de entender o mundo e a vida muito mais intelixente e clara que a que veu
depois, e o seu elegante e sinxelo estilo e modo de escreber nunca se volveu a
ver nas letras españolas. Tiveron que ser os extranxeiros os que o
“descobriron” e lle deron a fama que merece e que os españois non lle terían
dado por non encaixar na España da Inquisición. Aos extranxeiros chámalles a
atención que en España, ainda agora, nos tempos en que eu vivo, non se aprecie
de verdade a Cervantes, e eu coido que non se pode apreciar, non só porque a
sua fina intelixencia resultou allea na España de depois, senon porque o
Quixote é un retrato da España que se formou naquela época e que ainda segue
hoxe. Don Quixote non era un idealista, como sempre se di, senon un iluso que non
interpretaba ben a realidade porque se empeñaba en ver o mundo como el quería e
en crer que podían facerse grandes proezas sen boa preparación física e psicolóxica...e
sen levar diñeiro, porque como el valía tanto e era tan xeneroso os demais
tiñan que pagar por el.
Hai no Renascimento
español algo que ficou raquítico e malogrado, que cheira a casa escura e sen
ventilar. Non tivo certamente a brillantez dos rexurdimentos de outros países
europeus. A tristeza, a amargura e o fondo desánimo que caracteriza á arte
española non estaba en Cervantes e por iso cuase non resulta español comparado
cós demais. Cervantes era español dos outros, dos que deixou de haber có trunfo
da Inquisición. Os rexurdimentos precisan liberdade para acadar ese pulo extraordinario que os caracteriza, eses
folgos, ese abrirse a outros povos e ideas que traen renovación. España, cando
chegou o renascimento, estaba xa apreixada nunha cadea política e psicolóxica que
non lle permitiu abrirse. O autoritarismo
esmaga a imaxinación porque a imaxinación leva a “soñar” e os soños
poden mudar o futuro. Na España formada pola Inquisición os soños imaxinativos
desapareceron e foron sustituidos pola credulidade ilusoria e a actuación
inepta de Don Quixote e Sancho Panza.
Os imperios
trouxeron, en xeral, para os países que mandaron e que os fixeron, épocas máis
abertas e cultas, quizais por unha lei de reciprocidade e equilibrio natural
que fai que o país que se espalla por fóra, física e culturalmente, se
expansione tamén por dentro. En liñas xerais, isto parece ter sucedido en todos
os imperios anteriores á época da que falamos e en moitos dos posteriores.
A Inquisición,
o instrumento principal da dictadura absoluta que impuxeron os Reis Católicos,
tivo efeitos incalculábeis nos países que formaban España e nos países que
comezaron a formar parte do Imperio español. Mas os efeitos da Inquisición
nunca se entenderon nen se aplicaron á psicoloxía dos habitantes de España, porque
a época na que se impuxo nunca se analizou de verdade e somentes se defendeu e
glorificou, e tampouco se analizou o Imperio que empezou nela, senon que se
definiu e despediu con frases dogmáticas tais como les dimos la lengua, les
dimos la civilización e outras polo estilo, frases todas que responden á
ideia de que aqueles coitados “indios” nen sequer serían humanos se non fose
polos xenerosos e altruistas españois que lles ensinaron a falar, a vestir e a
rezar. Tampouco se perguntou nunca aos colonizados o que pensaban; deuse por
feito que non podían pensar nada distinto, de agradecidos que tiñan que estar
por tudo o que España lles dera e máis que nada porque, como dicían os libros de Historia de España, os españois
mesturáranse coas outras razas, non como outros, e por iso merecen agradecimento e admiración. O equívoco que criaron
esas ideias aprendidas de memoria e transmitidas sen pensar chega até os nosos
días e segue sen aclararse. O Imperio,
ou mellor dito o que del se dixo en España, nunca foi entendido nen amado e
deixou nos habitantes de España unha actitude defensiva a ultranza, unha
tendencia a non querer aprender dos demais e a non querer escoitar o que teñen
que dicer.
Os sistemas
autoritarios levan a que se actúe con disimulo e a que se apresente unha
apariencia que non ten por qué responder
á realidade. O que quer a autoridade é obediencia e sabe que a “realidade”que
poda haber detrás da apariencia quedará esmagada máis cedo ou máis tarde. A
duración insólita do réxime inquisitorial fixo que o habitante de España, de
tanto ter que disimular e finxir por medo ao tribunal eclesiástico, se afixese
a viver na superficie da vida e a abrigarse nas apariencias como única roupa
posíbel. E tal vez de tanto facelo acabou como Don Quixote, perdendo contacto
coa realidade. A vida virou carceraria e o que xurdiu foi o espíritu de
supervivencia inmediata e diaria. No ambiente hostil e inhumano que se criou, a
única posibilidade de ir aguantando era facerse amigo dos carcereiros.
Ti tamén
falas de El Cid porque te chama a atención que esa figura, como a de Cervantes,
nunca máis se repetira e que ese tipo de español desaparecera por completo da
escea. El Cid tamén pasou a parecer cuase extranxeiro, inexplicábel na España
posterior á época na que el viviu e sen nada en comun có que mais adiante se
considerou típicamente español. El Cid semella ter sido un home independente,
libre e dono de sí, que vendía o seu traballo pero non se vendía a sí proprio,
que tiña personalidade e carácter e que vivía nunha sociedade na que, ainda
sendo famoso e festexado, non desentoaba e era apreciado polo que valía. Desde
o reinado do Reis Católicos, o español dese tipo, que parece que abondaba,
empezou a desacordar profundamente coa sociedade na que estaba e foise convertindo
con gran rapidez nun estrano, un proscrito, un home ou muller que tiñan que ir
sempre contracorrente, amargados pola incomprensión, o desafecto e o desprezo
que a sua honradez e intelixencia suscitaba nos demáis. Na literatura da época
vese a grande amargura, desesperanza, acedume e desconfianza que lles foi
entrando a todos os que resultaban diferentes e despontaban no monolito masivo
de hipocrisía e censura que o sistema inquisitorial criou. O español “normal”
foi desde entón o que se conformaba con todo para salvar a vida e o capital se
o tiña, o que desde que nacía até que morría se ocupaba unicamente de non
desentoar e cuidar as apariencias, nas que se xogaba a fama, a fortuna e a
vida, e para iso o mellor era facer sen refungar o que mandaban, aprender a
deitarse ao sol que máis quencera e achegarse a quen mellor puidese untar o
pan. É dicer, a picaresca pobre e a picaresca rica. Este sistema está pensado
para quebrar o ánimo e anular a criatividade e é incompatíbel có
desenvolvimento do talento, a coraxe e a personalidade.
Contudo, o
que tal vez tivo repercusións máis fortes e duradoiras no governo e
administración de España foi que, ademais dos absurdos monopolios económicos
que se criaron nos tempos dos Reis Católicos, se criou tamén un monopolio
intelectual. A instrucción e a educación pasaron a ser monopolio da igrexa. E
compre recordar que xa antes dos Reis Católicos o clero español tiña fama de
ser un dos mais incultos da Europa. Ese monopolio intelectual espallou por todo o país ignorancia e
pseudocoñecimento, e con iso estreitura de ideas e falta de entendimento
e comprensión. O saber, igual que o
traballo, virou sospeitoso no sistema inquisitorial, propio dos que non tiñan sangre
limpia e non eran cristianos viejos e, como o traballo e o
saber traguían case automáticamente a acusación de andar xudaizando, a
incultura e a medianía enseñoreáronse do país.
Na España
que fixeron os Reis Católico o mando repartiuse de forma perfecta entre a
Igrexa e eles, entre o poder temporal e o poder eterno. E esa combinación dos
dous poderes e a maneira en que se conseguiu controlar todo pola forza marcou
desde entón a mentalidade e o espíritu dos habitantes da península.
Có corazón
na man, nen ti, Emilia, que tan amiga eras de defender á Santa España e que tan
católica te considerabas, serías capaz de defender, máis que coa boca pequena e
desde o ponto de vista político pero non relixioso, o que se fixo en España en
nome do catolicismo e en defensa da Fe. Sobrábate saber, como a todos os que se
consideran católicos, que o que non se pode é ser cristiano e organizar
expulsións masivas, torturas inigualadas e matanzas terríbeis, arramplar sen
escrúpulos o capital alleo, cobizalo e querelo todo, caluniar e difamar e
criar, en resumo, un inferno neste mundo.
Esa Igrexa
que colleu o mando en España e que se chamou católica non respondeu en xeral a
ese título e non foi mais que un instrumento da política que os reis querían
facer. Habería, seguro, católicos verdadeiros nela, homes e mulleres de boa
vontade que nunca chegaban á xerarquía porque ésta estaba reservada para os
descridos con obxetivos mundanos. Seguro que houbo relixiosas e relixiosos que
eran boas personas e que non facían mal nen se aproveitaban do poder
eclesiástico para facer a vida imposíbel aos demáis, pero non foron éstes os
que mandaron. Dase por feito que nuestros
místicos son a mellor prova de que había moita relixiosidade no país. Mas
eses grandes místicos que houbo no Siglo
de Oro son figuras que viñan de atrás, da España de antes, do que quedaba
dela, e por iso nunca se repetiu o fenómeno, como non se repetiu o de El Cid
nen o de Cervantes. Santa Teresa de Jesús e San Juan de la Cruz non foron figuras da igrexa estabelecida; foron dous
perseguidos pola Inquisición que se libraron dela con dificuldade; as reformas
que eles querían non coincidían para nada cós planes do Tribunal de la Santa
Fe, e o que facían era estorbar. Foi un milagre que a Santa Teresa, de familia
xudea, non a queimaran na fogueira, e a San Juan de la Cruz encarceirárono e
torturárono seus “irmáns” moitos anos por non ser ben mandado. Fray Luis de
León botou moitos anos nos cárceres da Inquisición, castigado por se ter atrevido a traducir os Salmos da
Bíblia e penetrar desa maneira nun monopolio pechado. A Igrexa pasou a ser a
única administradora do saber intelectual en xeral, e do saber relixioso en
particular, e dentro dela mandaban os que acadaban xerarquía
pola sua comprobada ortodoxia política, non relixiosa. Esa igrexa tan
“católica” non obedecía tampouco ao Papa máis que cando o Papa estaba dacordo
con ela, e era o Papa o que tiña que obedecerlle a ela as máis das veces.
Nos comezos
dun réxime tiránico como o que se impuxo no reinado dos Reis Católicos ainda
quedan algunhas personas afeitas á liberdade e capaces de amostrar valentía e
de pensar pola sua conta. Cando termina esa xeración dos que, ainda que
sofriran a tiranía, viran antes outra cousa e non foran educados nen formados
no novo réxime, é cando aparecen en toda a sua amplitude o ermo e o cadaval que
causan os réximes brutais e malvados. Ti non coñeciches o réximen de Franco; eu
coñecino e non teño a mínima dúbida de que nos primeros anos dese réxime, a
pesares das mortes, persecucións e fuxidas, quedaban ainda alguns que viran
outra cousa distinta e que transmitiron, talvez sen eles se decataren, outras
actitudes e valores. Había nos primeiros anos do réxime franquista mestres e
profesores esquecidos e acurrados, comerciantes, técnicos, artesanos e artistas
que conservaban o respeito polo estudo e as formas de vida honradas e
civilizadas, a crencia naquel espíritu dinámico e innovador que caracterizou á
malograda Segunda República, que facía pensar que era posíbel mudar los males de España. Aquelas personas
dalgun xeito comunicaban a saudade daquel mundo perdido e o amor á liberdade e
ás ideas. Cando aqueles poucos foron desaparecendo, ou pasados os anos perderon
a ilusión e abatiunos o desengano, o resto ficou inerme e sen defensa mental
frente aos poderes da dictadura; foron xa fillos dela e absorberon
inconscientes os seus valores, non sempre como teoría política, pero sí nos
enfoques e na forma de sentir, pensar e facer. Aquela vida parecíalles normal
porque nunca outra cousa viran. No que quero insistir é en que as dictaduras
violentas vician moito (as non violentas tamén, pero dunha maneira mais
disimulada, e polo menos non deixan o medo metido no corpo e na alma como as
outras), sobretudo a partires do momento en que os seus valores abafantes e
corrompidos parecen xa normais aos que non coñeceron outros nen viviron nunca
de outro xeito. Os réximes dogmáticos, perseguidores e censoriais, nos que
ninguen pode facer nada que non sexa o mandado polas autoridades, estragan a
mente e o sentir, e iso hai que telo moi en conta cando parece que termina políticamente
un destes réximes, porque a formación que deixan non é fácil de sacudir. Pensar
que abonda con mudar o réxime político é unha fantasía perniciosa; as mudanzas
exteriores non curan os problemas internos, e estes non se poden curar mais que
aplicando o remedio axeitado depois dun pronóstico acertado.
Compre
engadir tamén que a imaxe que agora se ten da moral daqueles tempos non ten
nada que ver coa realidade e baséase en
crer que a vida relixiosa era máis ou menos auténtica e que polo menos os
relixiosos rezaban. Mas os conventos daqueles tempos eran comunidades mundanas
de xentes que se agrupaban para viver mellor ou máis protexidas e onde no que
menos se pensaba era en rezar e en levar unha vida moral e relixiosa. Iso era
xustamente o que os “místicos” querían mudar e reformar. O tan
“católico” Felipe II, por exemplo, lonxe
de ser un austero puritano como o pintan os libros de Historia, tiña fama de
mullereiro e escandalizaba pola sua inmoralidade incluso ao seu pai, que é
moito. A sua relixiosidade parece ter consistido en que disfrutaba moitísimo
cós espectáculos da Inquisición e en que cando se aburría dunha amante a
mandaba para un convento.
A época
“gloriosa” da España imperial e dona de meio mundo foi acompañada dun fenómeno
sen igual na historia dos pasados séculos. Non é sorprendente que non se
entendera o que sucedeu, que foi insólito e non parece ter sucedido en nengun
outro lugar do mundo nen en nengunha outra época da historia. O inexplicábel do
asunto foi que España, ao contrario de todos os países que tiveron imperios,
non se abriu có imperio ao mundo exterior, senon que se pechou contra del.
Ese
fenómeno desusado foi un dos rasgos mais decisivos e singulares da historia da
península e podería explicar moitas perplexidades, enigmas e escuridades.
Explicaría, por exemplo, a notábel falta de sentimento afectivo por aquel
imperio americano que nen se chorou cando se perdeu, de tanto como se desprezaba.
Aquel imperio produciu unha incomodidade mental e espiritual que ainda segue hoxe,
non porque España non fose “imperialista”, senon porque foi imperialista sen
nengun apego. Hai unha gran falta de sentimento auténtico en toda a historia do
imperio español, non nos descobridores nen nos que foron logo a estabelecerse
no Novo Mundo, pero sí na Nai Patria respeito dos seus “fillos”, e isto é un
tema interesantísimo que valería a pena analizar a fondo. Na relación entre os
habitantes de España e os do Novo Mundo está unha das principais chaves da
inexplicábel historia de España e polo tanto da Galiza, e os enfoques e
sentires que daquela se criaron seguen ainda hoxe moi vivos.
Seguiremos, Emilia.