Carta II
Benquerida
Emilia:
¿Poderase
analizar e
Estou segura,
Emilia, de que ti, que tanto amabas o coñecemento histórico, estarías dacordo
conmigo en que para organizar a sociedade dunha maneira intelixente e que teña
sentido é preciso que estemos sempre dispostos a analizar e entender o pasado,
por moito que doan as leccións que haxa que aprender. Sen iso é imposíbel
entender o presente e mais imposíbel ainda preparar o futuro.
Ás veces
hai acontecementos e épocas que mudan o rumo da historia dun país e cortan a
sua evolución natural, e cando iso sucede convén estudar ese período para saber
se coa mudanza talvez se perderan cousas esenciais ou importantes e se as
gañancias aparentes valeron a pena ou non. Unha desas épocas decisivas na
historia da España e da Galiza foi a do reinado dos Reis Católicos, no que
coido que houbo unha quebra radical có pasado e no que penso que a España
verdadeira quedou esmagada ou abandonada e se empezou a criar unha España allea
á sua propia personalidade e que foi por onde non debía ir . E disto é do que
imos falar.
Concordan
os historiadores todos, españois e extranxeiros, que se ocuparon dos Reis
Católicos en que o seu reinado virou decisivamente o rumo da historia de España
e en que esa historia non ía por onde eles a levaron. O único que se discute é
se o camiño que daquela se tomou foi mellor ou pior que o que se abandonou, e
ese é un xuicio que vai depender sempre da ideoloxía do historiador. Nada
sucedeu mais adiante radical abondo para facer tomar un rumo diferente ou
contrario e a direición quedou marcada, en liñas xerais, para os séculos
seguintes, o que significa que todo o que sucedeu desde entón procede moi
directamente ainda daquel tempo. España, desde os Reis Católicos, empezou a ter
unha experiencia dalgún xeito allea e isolada do resto do mundo e a perder a
capacidade de entender aos demais e de negociar as relacións, como se non
soubese ou non quixese sair de sí mesma e entrar no mundo da realidade e da
maturidade.
A historia
de España foi mal contada en xeral na propia España e interpretada dun xeito moi tendencioso. Na maneira en que se transmitiu aos
habitantes de España a sua historia pesou demasiado a propaganda e o anceio de
santificar e glorificar certos períodos do pasado. Isto levou na práctica ao
descoñecemento por parte dos habitantes da península dese pasado e a unha
actitude defensiva que non tería por qué existir, se non fose por ese empeño en
defender o indefensíbel que implantou
medo no inconsciente colectivo e paralizou o potencial que había que desenvolver,
igual que cando alguén non quer analizar o seu pasado por medo ao que vai
atopar fica paralizado.
A ansia de
que España quedara ben e de defendela contra a famosa lenda negra (e por riba
de todo e con mais forza que nada, a promoción política do catolicismo diante
do protestantismo), implantou un sistema de censura explícita e implícita que
levou a un auténtico descoñecimento do pasado e a que non se puidesen asimilar
as experiencias históricas. A censura que se aplicou a historia e o trunfalismo
con que se contaron algúns episodios do pasado trouxo inconsciencia e
inexperiencia, o que explica ese fenómeno tan enigmático de que, tendo España
unha historia de país vello, se empeñe en pensar e actuar como se fose un país
novo, recén nacido e sen experiencia. E tamén, que o descoñecemento do pasado
leva a non saber o que facer para remediar os males, ainda que se quera facelo,
por non saber ónde está a chaga na que poñer o dedo. ¿Val a pena viver nesa
inconsciencia e nese descoñecemento de nós mesmos? E digo nós mesmos porque,
ainda para os que aspiren a independizarse de España, sería esencial saber quen
é esa España da que se quererían separar. Os que teñen esa aspiración ou debezo
é porque pensan que eles son diferentes e queren desenvolver esa diferencia, ou
porque non queren formar parte dun país que non lles agrada e có que non se
sinten afins. Mas o problema está en que, ao teren formado parte desa España
unificada desde hai tantos séculos, queran ou non teñen a mesma historia ou moi
semellante e inclusive a mesma mentalidade, ainda que non se decaten diso.
Nos teus tempos, Emilia, os que viaxaban polo extranxeiro, como ti, o que mais facían era comparar os adiantos que vían nos outros países europeus có atraso no que estaba España, pero non sei se chegarías a descobrir que cada país ten a sua mentalidade e que iso que chamamos a mentalidade é cuase imposíbel de detectar en nós mesmos, a non ser que haxa contraste con outras mentalidades. Isto sucede tamén a nivel individual; todos cremos que a mentalidade que recollemos na familia e no entorno no que nacemos e vivimos os primeiros anos da nosa vida é igual que a dos demais e non nos decatamos de que pode haber diferencias e de que cada un ten a sua até que no trato cós outros e nas relacións mais amplas de todo xénero que adquirimos có decurso do tempo imos vendo as peculiaridades da nosa; se logo saímos desa mentalidade que absorbimos sen nos decatarmos ou non, xa é cuestión mais que nada de que nos apeguemos ao “noso”, ao coñecido, ou aceitemos que non todo o que nos parecía indiscutíbel era como o víamos daquela. A mentalidade que adquirimos no país no que nacemos e vivimos parécenos tan natural como o ár que respiramos e non somos conscientes dela até que nos atopamos frente a outras mentalidades distintas. Incluso dentro da España unificada é indubidábel que hai unha mentalidade castelá, outra galega e outra catalá, no sentido de que un galego que vaia viver a Cataluña e se instale alá descobrirá moi axiña que hai enfoques que a un catalán parécenlle naturais e a el non, que hai unha maneira de estar no mundo que é diferente. Ainda así, as diferencias non serán tantas como cando se trata dun español instalado en Inglaterra, Franza ou os Estados Unidos, ou dun cubano, un neozelandés ou un iraquí instalado na España ou na Franza. A diferencia está en que un catalán, un galego, un castelán e un andaluz teñen seis séculos de historia e de cultura en común que influiron neles e formaron a sua mentalidade, e esa mentalidade é común, non entre eles, pero sí fronte aos demais.
Eu coido
que no reinado dos Reis Católicos empezou a mudar a mentalidade dos habitantes
da España e que esa mudanza virou radical có paso do tempo e rematou nunha
mentalidade contraria á que antes había.
Ao analizar
o reinado dos Reis Católicos é importante recordar que o
conceito que se tiña de España, dentro e fóra dela, era radicalmente distinto
do que había na tua época, Emilia, e do que se pode ter agora, depois da
criación dos estados nacionais europeus. España era o conxunto de países ou
reinos en que quedara dividido o territorio peninsular logo da caída do reino
visigodo: estaban os reinos de Castela e León; a Coroa de Aragón, formada polo
propio Aragón, o reino de Valencia e o Condado de Cataluña; Navarra, e o reino
de Portugal. A reconquista puxara aos árabes
ao Sul até que, xa en tempos dos Reis Católicos, perderon o último que
lles quedaba. España
era un conxunto de países diferentes e independentes que compartían un
territorio e tiñan algo en común. A idea que había nos teus tempos e hai hoxe
de España como estado ou nación unitarios era impensábel.
Naqueles tempos moitas das unións dos países
facíanse con casamentos entre os que integraban as familias reinantes. Na historia de España e de Galiza
iso foi factor decisivo. Esa historia tería sido moi diferente se houbese
herdado o trono de Castela e León Juana “la Beltraneja”, a quen lle
correspondía, e non a sua tía Isabel, denominada depois “la Católica”. É un
feito indiscutíbel que Isabel chegou ao trono valéndose de grandes intrigas,
aduanadas e falcatruadas, amais dun
casamento, con Fernando denominado depois “el Católico”, amañado de presa e en
segredo; o único que se pode discutir é se o resultado valeu a pena ou non.
Foron moitos os episodios turvos que caracterizaron o reinado de Isabel a
Católica: o de Juana “la Beltraneja”, que perdeu o trono porque acusaron ao
rei, seu pai, de impotencia, ainda que todos crían que era filla del e non de Beltrán de la Cueva; o de Juana “la
loca”, a propia filla de Fernando e Isabel, acusada de tolemia sen motivo para que nen ela nen o marido, a quen
Fernando temía e odiaba, e que tamén morreu en circunstancias suspeitosas,
herdasen o trono; o de Juan, o fillo de
Fernando e Isabel, morto en circunstancias duvidosas e favorecedoras dos plans
dos pais...
Non sei qué
pensarías ti daquel reinado, Emilia; igual eras dos que xulgaban que valeu a
pena a “defensa do catolicismo e da unidade”. A min paréceme que o fin non
xustifica nunca os meios, e menos cando o que se invoca é unha relixión como a
cristiana que mesmo parece ser por esencia todo o contrario desas brutalidades
e eses aniquilamentos do inimigo que se fixeron no seu nome. Certo que unha
cousa son as relixións e outra os que buscan o poder valéndose delas… E xa
digo, igual ti non concordarías, cando te tocou viver neste mundo, con estas
miñas ideas. Ou igual non concordabas daquela e estarías conforme hoxe, visto
todo o que pasou desde entón. O caso é que se perguntamos, como nas novelas de
detectives, “¿a quén favoreceu o que sucedeu?”, non pode haber a mínima dúvida
de que o reinado dos Reis Católicos favoreceu inmensamente á igrexa católica
española, favorecera ou non ao cristianismo e ao catolicismo. Favoreceu tamén,
como sempre nestes casos, a algunhas familias e a algúns aspirantes a mando e
territorios. O que habería que someter a discusión aberta e intelixente é se
ese reinado favoreceu de verdade ao que hoxe chamamos España, e se favoreceu
concretamente á Galiza. O que non debía ser é un deses episodios históricos que
non se poden tocar mais que para loubalos, porque iso xa leva a desconfiar de
que hai algo que ocultar.
O asunto de
Juana “la Beltraneja” e Isabel la Católica ten moito que ver coa historia da
Galiza. Se a raíña tivese sido Juana e non Isabel, é moi probábel que, por
casamento que xa estaba meio previsto entre Juana e o rei de Portugal, o reino
de Castela e León, no que estaba Galiza, se unise có de Portugal en lugar de
unirse có de Aragón. Coa unión de Fernando e Isabel, ou de Castela e Aragón,
empezou a mudar o conceito de España, non porque se pensara nela como nazón
unificada, que pensar iso naquela época sería imposíbel, senon porque por primeira vez se colocaron as bases para estabelecer
a supremacía dun dos países ou reinos que formaban aquilo que se entendía por
España. E tan alleia resultaba esa ideia de hexemonía e de sacrificio ou
acalamento de uns en favor de outros que terían que pasar séculos antes de que
mudara o entendimento do que constituía España. No reinado de Felipe IV, por
exemplo, xa a final da dinastía dos Austrias, estaba ben claro ainda que o
conceito que se tiña de España era dun territorio no que existían varios reinos
e países diferentes. Así aparece nun memorial do Conde
Duque de Olivares a Felipe IV:
Tenga V.
Majestad por el negocio más importante de su Monarquía el hacerse rey de
España; quiero decir, señor, que no se contente V. Majestad con ser rey de
Portugal, de Aragón, de Valencia, conde de Barcelona, sino que trabaje y piense
con consejo maduro y secreto por reducir estos reinos de que se compone España
al estilo y leyes de Castilla[...], que si V. Majestad
lo alcanza será el príncipe más poderoso del mundo.
E noutra ocasión,
enfrentándose ao Consejo de Estado, afirma Olivares que é unha grande inxustiza
facer excepción dos cataláns por causa da sua nacionalidade e non confiar na
sua lealdade tanto como na dos casteláns. Dille Olivares ao rei que pode ter a
mesma confianza neses vasallos como nos nacidos en Madrid e que a inxusta
diferencia con que se tratou ás nacións de España foi moi perxudicial para a
conservación da monarquía e permitilo será a ruina total désta. Ao dicer
“españois” haberá de entenderse que non hai diferencia entre unha nación e
outra das incluidas nos límites de España.
Nun proceso
que empezou cós Reis Católicos e non rematou até algúns séculos depois, o
conceito de España como conxunto de reinos independentes foi desaparecendo;
aquela España de antes foi esmorecendo e convertíndose, en realidade, na España
sometida a Castela. A pesares do “tanto
monta, monta tanto, Isabel como Fernando”,
as duas Coroas non montaron tanto a unha como a outra, e a de
Castela acadou cada vez mais supremacía; o porqué de que así fose non está moi
claro, mas tal vez pesase moito o feito de que, en definitiva, Fernando viña de
familia castelá ainda que fose Rei de Aragón.
Sería
tentador afirmar que na loita pola supremacía gaña cuase sempre o povo mais
intolerante e mais doado de fanatizar, sobretudo cando para obter supremacías
territoriais e políticas se invocan crencias relixiosas. Mas non está doado de
saber se Castela fora xa sempre algo mais intolerante e menos refinada que o
resto dos países peninsulares, ou se a fixo desa maneira a sua raíña, como foi
facendo aos demais. Os historiadores españois e os mais hispanizantes dos
extranxeiros fan sempre por pintar un retrato sombrío dos reinados anteriores,
recalcando por exemplo que xa antes dos Reis Católicos houbera algunhas
persecucións de xudeus. Está difícil entrever a verdade a tanta distancia e con
tanta ideoloxía polo meio como ainda hai a ese respeito, mas no que coinciden a
maioría dos historiadores é en que a intolerancia distaba moito de ser unha característica
da península e en que, ao contrario, España se caracterizaba por ser moito mais
tolerante que o resto de Europa. Isto
é que di o historiador Merriman en The Rise and Fall of the Spanish Empire:
[…] coa
excepción da derradeira parte da epóca visigoda e da ondada de fanatismo que,
aguillado polo clero, se espallou polo territorio ibérico na segunda metade do
século XIV, a tradizón española
favorecía a aplicación dunha ampla medida de liberalismo diante doutros
credos e xentes. Sen dúvida a intolerancia non era un dos rasgos
característicos daquela raza […]
É posíbel
que o espolio e a envexa que prevaleceron na época dos Reis Católicos xa
empezara en Castela no reinado anterior, o de Juan II. Iso din os cronistas de
Isabel, mas son opinións pouco fiabéis porque os mais deses cronistas tiveron
que se transformaren á forza en propagandistas oficiais dela.
Mas, ainda
admitindo que no reinado anterior houbera xa un comezo de fanatismo e
corrupción, fomentado polo clero e que lle valeu de moito a Isabel nos seus
manexos para chegar a raíña, do que non pode haber dúvida é de que a Isabel non
lle foi doado implantar o fanatismo e a
intolerancia, e que non o tería conseguido sen o apoio da Inquisición. Isto é o
que di o historiador Merriman:
Parece
que a raíña se empeñara xa en expulsar aos xudeus andaluces en 1480, cando se
fundara a Inquisición, e que non o
conseguira; terían que pasar doce anos mais de teimudo labor de fomentar
intolerancia racial e inserir sentimento
antisemita para poder dar, por fin, o paso final (expulsión).
Aquela
España que se distinguía por ser o país
mais tolerante de Europa e o que mellor admitía a convivencia de razas e
relixións distintas transformouse, en moi poucos anos, no mais intolerante de
todos, nun país sombrío e despótico do que había que fuxir. Un país ao que
antes acudían estudosos, artistas, científicos e sabios de todo o mundo,
atraídos polo seu liberalismo e apertura de ideas, transformouse decontado,
cuase que da noite á mañá, no lugar mais temíbel de Europa e no sitio ao que
ninguén quería ir. E isto, Emilia, é o
que teño a impresión de que non se estuda nen se investiga a fondo. Apreséntase
o asunto de tal maneira que os que cren que a unidade de España mereceu a pena
non poden admitir que as maldades que se fixeron sexan indefensíbeis, e os que
non cren nesa unidade monolítica e quererían ver unha España mais dividida
tampouco queren analizar esas maldades nen esa mudanza radical dos españois que
parece ter acontecido naqueles tempos, porque prefiren pensar que con eles non
vai o conto. Mas a España de hoxe procede directamente do que sucedeu naquel
reinado, mesmamente porque nada se fixo, ou nada se puido facer, por mudar o
rumo que daquela se tomou.
Eu non teño
dúvida de que se pode mudar o carácter individual
e colectivo cunha política de medo e violencia física e moral. Non sei ti,
Emilia, porque non teño unha visión clara da época na que viviches, pero
contudo paréceme que, sen ser brillante, había optimismo intelectual e
espiritual e certa amplitude de ideas. A min tocoume ver moitas dictaduras, de
perto e de lonxe, e teño que dicer que observo sempre as mesmas características
en todas elas. O principal instrumento de dominio é sempre o medo, que pode ser
físico, económico, moral ou tudo iso, e logo ven a desensibilización e a falta
de información ou a interpretación tendenciosa que peneira e transforma toda
información. Axudan ao proceso a humillación, o maltrato e o botar a culpa dos
males todos a alguén. Mas tamén é fundamental facer crer aos habitantes do país
no que se implanta a dictadura que teñen un destino superior ao dos demais
países e que son os escollidos para unha misión especial que exixe sacrificio.
E cando se usa a relixión para esa empresa, como se usou no caso do que estamos
falando, é doado infundir a ideia de superioridade e invocar a vontade divina
para xustificar todo o que se fai. A
dictadura e o autoritarismo de calquer xénero ( e iso foi o que se implantou na
nova España criada polos Reis Católicos) imposibilitan a realización do
potencial e producen unha fonda frustración e un desánimo dos que é moi difícil
saír, porque as situacións mais antinaturais empezan a parecer naturais e
aceptábeis e se perde a capacidade de entender as cousas como son e sobretudo
como debían ser.
Tudo parece
indicar que na época dos Reis Católicos se impuxo unha desviación radical e
unha ruptura fundamental có pasado histórico e psicolóxico. Tudo aponta a que o
que aconteceu naquel reinado mudou unha personalidade e un carácter de España
que foron esmagados pero quedaron gravados no fundo da memoria dos habitantes
da península. Talvez nese camiño forzado que se emprendeu, que non respondeu a
unha evolución natural, perdéronse cualidades que conviña recuperar e
adquiríronse defectos que habería que eliminar. Seguiremos falando deste tema,
Emilia.