Benquerida Emilia:

Imos falar agora da língua da Galiza. Ti escribiches sobre se o galego era dialecto ou língua, e coido que nese ensaio teu están todos os elementos que terían que ser analizados para entrar no bon camiño. Tapar os ollos para non ver a realidade non pode traer mais que desorientación. Nisto, como en tantas outras cousas relacionadas coa maneira de entender e gobernar os países nos que nacimos e vivimos, está moi arraizado, por culpa do sistema patriarcal, o hábito de non ocuparse de se algo é verdade ou non e de interpretar as cousas como máis nos comprace en cada momento. E, como xa dixemos en cartas anteriores, nestas cousas das patrias funcionan as pautas patriarcais tanto ou mais ainda que nas familias.

A grandes trazos, o primeiro que hai que ter en conta cando se analiza a cuestión da língua ou línguas da Galiza é que, ao quedar a Galiza dentro do reino de Castela e León e separada de Portugal, aquela língua galaico-portuguesa que se falaba e escrebía en grande parte da península ibérica seguiu sendo a língua falada e escrita de Portugal pero foi perdendo preponderancia na Galiza, substituida polo castelán, que adquiriu cada vez mais importancia na España unificada polos Reis Católicos. Ao longo de todo ese tempo, que é moito, seis séculos case, o galego foi quedando arrincoado, como sucede sempre neses casos; seguírono falando grande parte dos habitantes da Galiza en distintos níveis até seguramente metade do século XX, pero virou mais cada vez unha língua de falar por casa ou “da aldea”, reducida á intimidade e sen ter importancia “oficial”, por non considerarse língua utilizábel fóra desa intimidade ou deses medios xulgados incultos.

Ti dis no teu ensaio Idioma o dialecto que no único en que se distingue en realidade un idioma dun dialecto ven sendo en que o idioma ten títulos nobiliarios e goza de estimación social, mentres que o dialecto non, e que en definitiva os considerados hoxe idiomas son dialectos do latín, sendo o latín

uno de los muchos dialectos hablados por las tribus arias moradoras del territorio latino. ¿Será más encumbrada la alcurnia del griego? Tampoco, ni la del sánscrito; pues ambos, como el latín, proceden de una lengua primitiva, de la cual desciende la numerosa y opulenta familia de los lenguajes indo-europeos. El gallego es una lengua antigua venida a menos; como el provenzal, formóse precozmente; como el provenzal, madrugó en prestarse al cultivo y a las galas de la poesía lírica; como el provenzal –aunque con menos violencia- las vicisitudes políticas la hirieron en un momento crítico de su desarrollo, cuando cabalmente tomaba vuelo y prevalecía la destinada a ser lengua nacional española. En suma, el gallego es un romance, igual en su nacimiento a los otros en que el latín se descompuso, traído luego al estado de patué por el mutismo de la literatura y la fuerza de las circunstancias históricas, y renaciente en las letras desde la segunda mitad del siglo XIX. Filológicamente, ningún romance procede de otro romance: todos ellos son corrupciones fonéticas y renovaciones dialectales del latín, quien a su vez lo es de esa venerable lengua, madre común del griego, latín y sánscrito. Las unidades nacionales, al formarse, propenden a establecer la identidad de lengua, eligiendo entre sus dialectos.

Dialecto é, como ben dis, unha língua “venida a menos”, que perdeu alcurnia social, e a língua galega virou dialecto porque non foi a língua escollida cando chegou o momento da unificación. A descripción paréceme exacta, estémos un ou non contentos có que sucedeu. Teño que dicer tamén, falando disto dos dialectos, que, afeita como estaba eu a ver esta baixa estimación deles e sabendo o trunfo que supuxo conseguir que o galego non fose considerado dialecto dentro de España, senon língua, sorprendeume a forza que tiñan os dialectos en Alemania e Austria, por exemplo, e supoño que en Suiza tamén, e o feito de que alemáns e austríacos se distinguisen e xulgasen entre eles polo dialecto que falaban. O que me pareceu ver neses países é que o dialecto ten na práctica tanta importancia como a língua nacional e que esa importancia non é só emocional senon social tamén; os dialectos alemáns e austríacos non son linguaxes de aldeáns, dos que no saben, como virou o galego có tempo, senon a maneira principal e íntima de se expresaren os habitantes de cada lugar. Non sei ben cómo analizar este fenómeno e limítome a constatar a sua existencia, pero mais ben leva a pensar que a chave do desprezo da língua galega que houbo e hai non está tanto na clasificación de dialecto que se lle deu como nun “vir a menos” social. A língua galega perdeu aceitación social nun grau inmenso, cousa que non sucedeu có catalán, e ese é un feito que habería que analizar. O desprezo ao galego non é de orixen linguistico nen filolóxico, senon social e emocional, e tal vez resulte tan difícil de analizar e de aceitar mesmamente porque esa falta de aceitación segue habéndoa hoxe.

A forza que adquire no mundo unha língua determinada nunha época determinada débese principalmente á sua utilidade nesa época dende o ponto de vista económico, intelectual e social, ainda que nalguns casos predomine mais o factor económico e noutros o social ou o intelectual. Na Rusia, por exemplo, durante moito tempo a língua das clases sociais altas foi o francés, e o ruso estaba mais ou menos na posición en que estaba o galego até hai pouco, de língua falada polas clases baixas pero sen categoría social nen intelectual. Nos meus tempos mozos o francés era a língua extranxeira de mais categoría e “utilidade” en España e a que se aprendía no ensino secundario. O alemán tiña prestixio científico e académico naqueles meus anos mozos, cando algúns ían a Alemania a formarse nalgunhas materias consideradas serias. Logo o inglés xa pasou a ser o idioma que había que aprender porque “facía falta para todo”. Esa preponderancia dunha língua sobre as demais vai case sempre unida á preponderancia política dun país, ao “imperio” dun tipo ou doutro. O predominio do inglés que se ve hoxe é consecuencia da forza dos Estados Unidos nestes momentos, igual que o do castelán séculos atrás foi debido tamén á forza do imperio español. Tampouco é que os imperios impoñan sempre a sua língua pola forza. Algúns fanno e outros non; o que sempre sucede é que chega un momento en que todo o que exerce influencia se inicia na língua do imperio e se imita nas demais, e por iso todos queren aprendela. Isto é importante telo en conta para non cair no victimismo e non rematar na pura fantasía cando se queren defender as línguas que quedan atrás das predominantes en cada momento. Dado que a Galiza quedou formando parte do reino de Castela e León e separada de Portugal, e que o castelán pasou pouco a pouco a ser a língua predominante na España unificada e a língua case única do imperio americano, é un proceso lóxico que pouco a pouco esa língua castelá na que se producía todo e se vivía a vida social e intelectual más interesante fose predominando cada vez mais sobre aquela outra língua, a galega, que foi quedando reducida a expresar a vida diaria dos que traballaban no campo, na pesca e en oficios manuais, e incapaz cada vez mais tamén de responder á vida intelectual, artística e económica da sociedade mais culta e dinámica.

A língua galaico-portuguesa, debido aos avatares da historia, seguiu tendo unha vida normal en Portugal e se expandiu có imperio portugués, que a fixo chegar en América ao Brasil e en África a varios países dese continente. Deixou en cambio de ter esa vida normal na Galiza, onde foi quedando esquecida e reducida a língua falada, ainque que non escrita, entre os segmentos da poboación más carentes de instrucción e cultura.

¿Por qué deixou de cultivarse o galego? ¿Por qué houbo ese rexeitamento intelectual e emocional que continúa hoxe, cando se estuda oficialmente no ensino secundario e, ainda así, ou tal vez por iso, hai moita xente nova que di que non quer falar o galego porque non lle agrada e o encontra feo? ¿Por qué na Galiza a língua galega non tivo tantos defensores e gostadores dela como tivo o catalán en Cataluña?

Eis o que ti dis en De mi tierra:

De cuantos pueblos españoles aspiran a vestir de seda y oro su vieja habla, el que lo ha logrado cumplidamente es Cataluña, y pienso que el segundo lugar corresponde a nuestro antiguo reino de Galicia; advirtiendo que, acaso por nuestra posición geográfica o por su misma pequeñez, la literatura gallega conserva más carácter propio, y hasta el día se halla bastante exenta del influjo francés, tan poderoso en Cataluña y Portugal.

Débese la superioridad de Cataluña a varias causas bien patentes, entre las cuales descuellan las filológicas. Por culpa de la malaventuranza política de Galicia, el habla gallega vino a quedarse huérfana de literatura; y la literatura es para las lenguas lima que pule, barniz que abrillanta, mirra que conserva, nardo que perfuma, flor que adorna, savia que hace brotar y crecer el árbol. ¡Desdichada mil veces la lengua que carece de la consagración literaria! Por ilustre que sea su origen, al cabo vendrá a convertirse en el aullido inarticulado de la fiera, en el grito salvaje del mísero labriego que habla a su yunta de bueyes poco más racionalmente de lo que ellos podrían contestarle. Atendido el tiempo que la lengua gallega permaneció sin letras, todavía es admirable que al exhamarla poco ha de entre el polvo de los huesos de Alfonso el Sabio y Macías, se prestase con tanta ductilidad a la rima; y no debe sorprendernos que cueste grandes esfuerzos su reorganización, ni censurar a los poetas si van a tientas formándose su propio vocabulario, si unos contradicen lo que otros establecen, y si en ocasiones se limitan a versificar ideas pensadas en castellano y laboriosamente traducidas al gallego.

Al afirmar que el atraso de la lengua gallega nace de su carencia de literatura, no me refiero solamente a las bellas letras. También es cultivo literario para un idioma la conversación entre gentes instruidas, el comercio epistolar, la oratoria sagrada y profana, los instrumentos públicos; y en Galicia esto se hace en castellano. No así en Cataluña, donde todas las clases sociales, para todos los usos de la vida, se sirven del habla provincial; por eso allí un leve chispazo bastó a encender la inmensa hoguera de la reinaixensa literaria, y el idioma, convenientemente elaborado, flexible y abundante, facilitó las empresas de sus cultivadores.

A pergunta, en definitiva, é: ¿por que os cataláns amaron e protexeron a sua língua e os galegos non, e non só non a amaron senon que a rexeitaron e desprezaron? Ten que haber motivos fortes para que xurdise ese sentimento negativo pola língua galega.

Sábese ainda moi pouco de cómo funciona a relación entre duas línguas distintas. As ideas que se teñen sobre ese asunto son simplificadoras, reduccionistas e até puidéramos dicer que imperialistas. Nesa esfera, como nas demais, mantense a estructura patriarcal e vira toda unha cuestión de xerarquía e desigualdade, de superioridade, inferioridade e dominio aniquilador do diferente.

O que se pensa en xeral en España e tamén na Galiza, que niso non ten ideas propias, é que as línguas extranxeiras se poden dominar botando algún tempo, que pode ser moi pouquiño, no país onde se falan; que a língua extranxeira ‘se pega”, é dicer, que se pilla de ouvido como unha melodía de moda; que a língua materna é sempre a mais forte; e que é doado ser bilíngüe e falar e escreber duas línguas ao mesmo nível.

No de que as línguas se pegan, sobretudo aos meninos, e que éstes non teñen ningunha dificultade en aprender unha língua distinta da propia, toda a miña experiencia de moitos anos vivindo no extranxeiro dime o contrario. De feito, nos anos setenta do século pasado comprobouse en experimentos que se fixeron en escolas canadienses que, ao contrario do que se pensaba, cando un menino de língua inglesa entraba nunha escola de língua francesa e ninguén lle ensinaba o francés, ese menino, por moi mergullado que estivese na língua e cultura francesas, non aprendía o francés. O que se descobriu foi que a língua non se pegaba ainda que houbese internamento no seu ámbito, que había que aprendela, e que iso mesmamente é o que facemos os seres humanos dende o momento en que nacemos. Descobriuse tamén a importancia da fase inicial do silencio na aprendizaxe das línguas, é dicer, que antes de falar hai un longo período de escoita e de familiarización có idioma que hai que respeitar; os pequenos non empezan a falar porque se lles pegue o idioma, senon porque lles falan dende que nacen e escoitan o que precisan para empezar a falar eles. Esta aprendizaxe faise normalmente dentro da familia e así se adquire a língua materna, que non se pega senon que se aprende. Se un menino está nunha casa na que ninguén lle fala, non aprenderá a língua.

Os resultados daqueles estudos canadienses foron para min un grande alivio, Emilia. Era a primeira vez que vía confirmado o que eu estaba vendo e experimentando, que era todo o contrario do que se tiña dito até entón. Pasado o tempo, extrañoume que este novo coñecimento de cómo se aprenden as línguas non se tivese divulgado. Non se vía diferencia algunha entre a maneira en que se enfocaba o estudo dos idiomas antes deses descobrimentos e depois, a pesares de que o que se descobrira debía ter provocado un cambio radical. Nalgún momento perguntei aos que traballaban en escolas de idiomas cál era a explicación de que se seguiran facendo as cousas como antes. ¿Era que non se enteiraran? O que me responderon foi que todo iso se sabía en determinados níveis, pero que o coñecimento non se filtrara ao público, seguramente porque era máis doado seguir na inercia, facendo as cousas igual que sempre, e tamén porque as novedades non conviñan aos intereses creados, que eran moitos. Hai toda unha industria arredor do ensino de línguas extranxeiras que non ten interés en que muden as doutrinas nas que está baseada. O certo que esa crencia de que as línguas "se pegan" alenta a pasividade e impide o esforzo preciso para aprendelas, que é moito. Leva a pensar que aprender línguas é moito mais doado do que é.

Outra cuestión que semella ser descoñecida case por completo en España, e tamén na Galiza, é a da relación entre as distintas línguas nunha situación en que haxa mais de unha. Un dogma ao que se lle da crédito ainda é o de que a língua materna ten mais forza que as demais. Non parece haber conciencia nengunha da complexidade lingüística que se crea nas situacións de bilingüismo, que van acompañadas case sempre de biculturalismo tamén.

O paso da inocencia monolíngüe e monocultural ao coñecemento e uso da diferencia entre línguas e culturas é mais difícil cando esa inocencia é tan grande como a que hai en países moi isolados histórica e xeográficamente, como son España e Galiza. Non sucede igual en todo o mundo, porque a inocencia é moito menor en países ou rexións de cruce ou de paso. Neses sitios hai mais conciencia de que o que se fala en outros países é diferente, como tamén a conciencia é mais aguda en países arrodeados de outros países que teñen unha fala común entre eles, como no Brasil, por exemplo, que é o único país de América do Sul no que non se fala o español. Esa conciencia da diferencia lingüística que hai nos lugares de cruce ou paso explicaría o feito de que os habitantes da Europa central teñan en xeral o que se chama mais facilidade para os idiomas, pois están mais afeitos á idea de que hai idiomas distintos e non teñen que superar a sorpresa que ese feito causa nos habitantes de lugares mais fondamente monolíngües e monoculturais.

Isto que poderíamos chamar a disposición a aprender outros idiomas é algo que compre non esquecer para enfocar debidamente a cuestión das línguas. É un feito indiscutíbel que, a escala individual, unha persona bilíngüe, é dicer, unha persona que polas razóns que sexan se criou en dous idiomas, ainda que eses idiomas estén en níveis distintos, é consciente dende moi cedo ou dende sempre de que existen línguas distintas e de que cada unha delas refrexa un mundo diferente. A persona bilíngüe manexa esas línguas distintas cunha flexibilidade que para a persona monolíngüe é case imposíbel.

A persona bilíngüe está afeita a utilizar duas línguas en contextos diferentes e a ir dunha a outra con facilidade, sen ter que pensalo. Esa utilización das duas línguas vai unida case sempre, por non dicer sempre, a pasar dunha cultura a outra diferente, o que significa que a persona bilíngüe está afeita a mudar códigos lingüísticos e culturais según sexa preciso. A sua capacidade de adaptación ven dunha conciencia profunda e irreversíbel da existencia de línguas e culturas distintas e de que cada unha desas línguas e culturas ten o seu código propio de expresión e comportamento, a sua maneira de entender o mundo e de relacionarse con él. Isto é o que unha persona monolíngüe e monocultural non sabe até que o descobre se é que o descobre e, ainda así, unha vez descoberto, terá que facer un gran esforzo de adaptación e seguramente será “extranxeira” en calquer língua e cultura que non sexa a sua. Este fenómeno non supón superioridade ou inferioridade en nengún dos casos. Nen o bilíngüe nen o monolíngüe son superiores en principio un ao outro; son duas especies distintas, duas plantas de raíz diferente. En xeral, por exemplo, os bilingües dan mellores intérpretes e os monolíngües mellores traductores, pero dentro desa xeneralidade pode haber todas as diferencias posíbeis.

Está claro que nisto da relación entre unhas línguas e outras, e unhas culturas e outras, as pautas son imperiais, de mando e dominio. Exemplo diso é que os habitantes de países que tiveron ou teñen un imperio, como a Gran Bretaña, Francia e España, encontran moi difícil non dar por feito que a sua língua é superior e que todo o mundo debía sabela. Cando o español inxenuo e non moi cultivado afirma que todos debíamos falar o mesmo idioma, da por feito que ese idioma tería que ser o castelán ou, como moito, que a el lle sería doado aprender outro idioma e que falaría o outro idioma igual de ben que o propio; igual sucede có británico ou estadounidense sen moito cultivo intelectual, aos que probabelmente nen lles entra na cabeza que alguén poda falar outro idioma ou que ese outro idioma sexa respeitábel, e o mesmo se aplica ao francés que pensa que a sua língua é a única que ten lóxica e feitura.

Seguiremos con iso da relación entre as línguas, Emilia.